کفش مدرسه زیر پای گرانی؛ مهر امسال با جیب‌های سبک‌تر

در بازار کفش، شهریور همیشه فصل نفس‌گیری بوده است؛ زمانی که خانواده‌ها برای بازگشایی مدارس به بازار می‌آیند و کفش، از کالای مصرفی معمولی به یکی از اقلام ضروری سبد خرید تبدیل می‌شود. اما امسال، در هفته پایانی مرداد ۱۴۰۵، بازار پیش از آنکه با موج خرید مهر روبه‌رو شود، زیر فشار رکود و افت قدرت خرید قرار گرفته است. ویترین‌ها پر از کفش‌های مدرسه، کتانی، کفش‌های ماشینی، فومی و مدل‌های چرمی است، اما فاصله میان «تنوع کالا» و «توان خرید» بیشتر از همیشه به چشم می‌آید.

آخرین گزارش‌های رسمی نیز تصویری از همین فشار ارائه می‌کنند. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، گروه «پوشاک و کفش» در تیرماه امسال نسبت به ماه قبل ۴.۸ درصد و نسبت به تیرماه سال قبل ۸۶.۲ درصد افزایش قیمت داشته است. بنابراین وقتی خانواده در آستانه مهر وارد بازار می‌شود، با قیمتی مواجه است که تنها نتیجه گران‌شدن خود کفش نیست؛ کفش بخشی از اقتصادی است که هزینه تولید و هزینه زندگی در آن همزمان بالا رفته است.

کفش مدرسه دیگر یک خرید ساده نیست

گزارش میدانی حکایت از آن دارد که در بازار امسال، نخستین سؤال بسیاری از خریداران نه درباره برند و مدل، بلکه درباره قیمت است. خانواده‌ای که برای دو یا سه فرزند باید کفش، لباس، کیف و سایر ملزومات مدرسه را تهیه کند، ناچار است خریدها را اولویت‌بندی کند. در چنین شرایطی، کفش چرمی یا مدل‌های گران‌تر برای بخشی از مشتریان عملاً از دایره انتخاب خارج می‌شود.

اینجاست که بخش اقتصادی بازار اهمیت پیدا می‌کند؛ بازاری که در آن کفش‌های ماشینی، فومی، PU، EVA، کتانی و انواع مدل‌های مصنوعی سهم مهمی دارند. این محصولات شاید در نگاه اول تفاوت زیادی با کفش‌های چرمی داشته باشند، اما برای خانواده‌ای که دنبال کنترل هزینه است، مهم‌ترین مزیتشان قیمت پایین‌تر است.

در واقع، بازار کفش مدرسه را نمی‌توان با قیمت کفش‌های چرمی و دست‌دوز توضیح داد. بخش بزرگی از تقاضای واقعی در رده‌ای قرار دارد که مشتری می‌خواهد کفشی سبک، راحت، نسبتاً بادوام و در عین حال ارزان‌تر پیدا کند. انتخاب کفش فومی یا ماشینی برای بسیاری از خانواده‌ها الزاماً به معنای ترجیح این کالا نیست؛ گاهی تنها گزینه‌ای است که با بودجه آنها جور درمی‌آید.

عددهایی که فاصله قیمت را نشان می‌دهند

بررسی قیمت‌های موجود در بازار نشان می‌دهد فاصله میان مدل‌های مختلف کفش کودک و نوجوان بسیار زیاد است و بسته به جنس، برند، نوع زیره و محل عرضه، قیمت‌ها از مدل‌های اقتصادی تا چند میلیون تومان تغییر می‌کند. در فهرست‌های به‌روز فروش نیز برای برخی کفش‌های کودک و نوجوان قیمت‌های بالای سه میلیون تومان ثبت شده است.

در سوی دیگر بازار، نمونه‌هایی از کفش‌های اسپرت و ماشینی با قیمت‌های پایین‌تر هم عرضه می‌شود؛ برای نمونه، در بازار آنلاین کفش اسپرتی با قیمت حدود ۶۱۰ هزار تومان نیز دیده می‌شود.

البته این اعداد را نباید به‌عنوان «قیمت رسمی کفش مدرسه» در نظر گرفت؛ بازار کفش نرخ واحدی ندارد و تفاوت کیفیت و مشخصات فنی کالا می‌تواند فاصله قیمت زیادی ایجاد کند. اما همین اختلاف قیمت، یک واقعیت مهم را روشن می‌کند، بازار مهر امسال از یک بازار واحد تشکیل نشده؛ چند بازار با قدرت خریدهای متفاوت کنار هم قرار گرفته‌اند.

کفش ماشینی؛ ستون بازار اقتصادی

در سال‌های اخیر، کفش ماشینی به یکی از بخش‌های مهم صنعت کفش ایران تبدیل شده و قم یکی از مراکز اصلی این صنعت است. اهمیت کفش ماشینی در آستانه مهر فقط به قیمت آن محدود نمی‌شود. سرعت تولید، تنوع مدل و امکان استفاده از مواد مختلف باعث شده این بخش بتواند بخش بزرگی از تقاضای عمومی را پوشش دهد. در بازار مدرسه نیز همین ویژگی اهمیت دارد؛ چرا که خانواده به کالایی نیاز دارد که در تعداد بالا و با قیمت قابل‌تحمل قابل تهیه باشد.

اما حتی این بخش اقتصادی نیز از افزایش هزینه‌های تولید مصون نمانده است. مواد اولیه صنعت کفش فقط چرم نیست؛ مواد شیمیایی، انواع زیره، فوم، چسب، رنگ، پارچه، مواد پتروشیمی و قطعات مختلف در تولید کفش به کار می‌روند. رئیس اتحادیه کفاشان دست‌دوز تهران در تیرماه امسال گفته بود حدود نیمی از مواد اولیه صنعت کفش وارداتی است و حتی بخشی از مواد اولیه‌ای که در داخل تولید می‌شوند، به مواد و نهاده‌های وارداتی وابستگی دارند.

یعنی حتی کفش ارزان‌تر هم در نهایت از افزایش هزینه‌های تولید، حمل‌ونقل و مواد اولیه اثر می‌گیرد.

رکود از عمده‌فروشی تا مغازه

اما مسئله بازار فقط گرانی نیست؛ گرانی وقتی به رکود می‌رسد، مشکل تولیدکننده و فروشنده را دوچندان می‌کند. گزارش میدانی از بازار کفش سپهسالار تهران نشان می‌دهد کاهش قدرت خرید مردم، فعالان بازار را تحت فشار قرار داده و حتی برخی تولیدکنندگان برای دسترسی مستقیم‌تر به مصرف‌کننده به سمت خرده‌فروشی رفته‌اند.

این تغییر مسیر معنای مهمی دارد. وقتی تولیدکننده نمی‌تواند تمام تولید خود را از مسیر عمده‌فروشی بفروشد، مجبور می‌شود بخشی از زنجیره توزیع را خودش در دست بگیرد. در ظاهر، این اتفاق ممکن است به معنای حذف واسطه و فروش ارزان‌تر باشد، اما در واقع نشانه‌ای از دشواری فروش در بازار استوقتی تولیدکننده نمی‌تواند تمام تولید خود را از مسیر عمده‌فروشی بفروشد، مجبور می‌شود بخشی از زنجیره توزیع را خودش در دست بگیرد. در ظاهر، این اتفاق ممکن است به معنای حذف واسطه و فروش ارزان‌تر باشد، اما در واقع نشانه‌ای از دشواری فروش در بازار است.

رکود همچنین باعث می‌شود فروشنده برای بالا بردن قیمت با احتیاط بیشتری عمل کند. از یک سو هزینه جایگزینی کالا افزایش یافته و از سوی دیگر، مشتری کشش افزایش قیمت ندارد. بنابراین فروشنده میان دو فشار قرار می‌گیرد، کالایی که برایش گران‌تر تمام شده و مشتری‌ای که حاضر نیست متناسب با آن بیشتر هزینه کند.

صنعت کفش فقط بازار داخلی نیست

در پسِ ویترین کفش مدرسه، صنعتی قرار دارد که فقط برای مصرف داخل تولید نمی‌کند. صادرات نیز یکی از مسیرهای مهم برای حفظ تولید و ارزآوری این صنعت است. سازمان توسعه تجارت برای سال ۱۴۰۵ هدف‌گذاری صادرات ۲۰۰ میلیون دلاری در صنعت کیف و کفش را مطرح کرده است.

فعالان صنعت نیز صادرات را یکی از راه‌های عبور از رکود داخلی می‌دانند؛ چرا که وقتی قدرت خرید بازار داخل کاهش پیدا می‌کند، دسترسی به بازارهای خارجی می‌تواند بخشی از ظرفیت تولید را فعال نگه دارد. با این حال، تأمین مواد اولیه، هزینه‌های صادرات و محدودیت‌های تجاری همچنان از موانع این مسیر است.

از همین منظر، مسئله کفش مدرسه فقط مسئله یک خرید شهریورماه نیست. رکود تقاضای داخلی می‌تواند روی تولید، اشتغال و حتی توان صادراتی صنعت اثر بگذارد.

مهر امسال چه چیزی را عوض می‌کند؟

بازگشایی مدارس همچنان می‌تواند فروش بازار کفش را افزایش دهد؛ اما انتظار یک رونق پرقدرت با آنچه در سال‌های قبل اتفاق می‌افتاد، تفاوت دارد. خانواده‌ها نمی‌توانند خرید کفش را برای همیشه حذف کنند، اما می‌توانند نوع، تعداد و زمان خرید را تغییر دهند.

ممکن است یک خانواده به جای دو جفت کفش، یک جفت بخرد؛ به جای چرم سراغ فوم یا کفش ماشینی برود؛ به جای برند، کیفیت قابل‌قبول را انتخاب کند و خرید را تا روزهای نزدیک به بازگشایی مدارس عقب بیندازد تا مطمئن شود قیمت‌ها بیشتر از این افزایش پیدا نمی‌کند.

این رفتار برای بازار اهمیت زیادی دارد، چون افزایش مراجعه در شهریور لزوماً به معنای افزایش متناسب فروش نیست. ممکن است مغازه‌ها شلوغ‌تر شوند، اما ارزش خرید هر مشتری پایین‌تر بماند.

کفش ارزان‌تر، اما نه الزاماً ارزان

بر اساس این گزارش، بازار کفش در آستانه شهریور ماه در واقع با یک معادله ساده اما دشوار روبه‌روست، هزینه تولید بالا رفته، اما قدرت خرید پایین آمده است.

از یک طرف، تولیدکننده با مواد اولیه و هزینه‌های بالاتر مواجه است؛ از طرف دیگر، خانواده‌ای که در آستانه بازگشایی مدارس باید چند قلم کالا را همزمان خریداری کند، ناچار است هزینه‌ها را مدیریت کند. نتیجه، فشار بر تمام زنجیره است؛ از تولیدکننده و عمده‌فروش تا خرده‌فروش و مصرف‌کنندهاز یک طرف، تولیدکننده با مواد اولیه و هزینه‌های بالاتر مواجه است؛ از طرف دیگر، خانواده‌ای که در آستانه بازگشایی مدارس باید چند قلم کالا را همزمان خریداری کند، ناچار است هزینه‌ها را مدیریت کند. نتیجه، فشار بر تمام زنجیره است؛ از تولیدکننده و عمده‌فروش تا خرده‌فروش و مصرف‌کننده.

برای همین، تصویر واقعی بازار مهر امسال را شاید نه در کفش‌های چرمی گران‌قیمت، بلکه در کفش‌های ماشینی، فومی و مصنوعی بتوان دید؛ همان بخش‌هایی که قرار است نیاز خانواده‌هایی را پاسخ دهند که دیگر توان پرداخت قیمت‌های بالاتر را ندارند.

بازار کفش در آستانه مهر، بنابراین بیشتر از آنکه با مسئله «کمبود کالا» مواجه باشد، با مسئله کمبود قدرت خرید روبه‌روست. کالا در بازار هست، تنوع هم هست و تولیدکننده نیز آماده عرضه است؛ آنچه کم شده، فاصله امن میان قیمت کفش و توان پرداخت خانواده‌هاست.

مهر امسال می‌تواند برای کفاشان فرصتی برای جبران بخشی از رکود باشد، اما بعید است به‌تنهایی بتواند مسئله بازار را حل کند. اگر قدرت خرید ترمیم نشود، افزایش تقاضای مدرسه بیشتر به یک موج کوتاه خریدهای اجباری تبدیل خواهد شد تا رونقی پایدار برای صنعت کفش؛ موجی که شاید چند هفته ویترین‌ها را شلوغ کند، اما الزاماً انبار تولیدکننده و دخل فروشنده را به اندازه گذشته پر نخواهد کرد.