پیچ و مهره؛ بازار کوچکی که گرانی آن به خط تولید می‌رسد

بازار پیچ و مهره در نگاه نخست یکی از بازارهای کوچک و تخصصی صنعت به نظر می‌رسد؛ بازاری که کالاهای آن از چند هزار تومانی تا قطعات تخصصی مورد استفاده در صنایع سنگین را دربرمی‌گیرد. اما پشت قفسه‌های پر از پیچ، مهره، واشر، رول‌بولت و انواع اتصالات، زنجیره‌ای از تولید، واردات، مواد اولیه، ارز و تقاضای صنایع مختلف قرار دارد. فعالان این صنف می‌گویند کوچک‌ترین اختلال در تأمین برخی اقلام می‌تواند هزینه تولید را در صنایع مصرف‌کننده بالا ببرد.

وضعیت بازار نشان می‌دهد مسئله اصلی این بازار صرفاً «گرانی پیچ و مهره» نیست؛ بلکه بی‌ثباتی در هزینه تأمین و دشواری پیش‌بینی قیمت است. عباس نوروزی، رئیس اتحادیه صنف تولیدکنندگان و فروشندگان پیچ و مهره تهران، با اشاره به نقش این صنف در زنجیره تولید، تأمین مواد اولیه، محدودیت‌های وارداتی و نوسان قیمت را از مهم‌ترین مشکلات فعالان این حوزه می‌داند.

پیچ و مهره برخلاف ظاهر ساده خود، در طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های اقتصادی مصرف می‌شود؛ از ساختمان و سازه‌های فلزی گرفته تا خودروسازی، ماشین‌آلات، صنایع نفت، گاز و پتروشیمی و تجهیزات صنعتی. در بازار تهران نیز همین تنوع تقاضا باعث شده است که نتوان همه کالاهای این صنف را در یک گروه واحد قرار داد. پیچ‌های عمومی و پرمصرف با برخی ظرفیت‌های داخلی قابل تولید هستند، اما در مورد پیچ و مهره‌های خاص، آلیاژی، استیل، گریدهای بالاتر و قطعاتی با استاندارد یا ابعاد ویژه، بازار همچنان به واردات نیاز دارد.

این تفکیک از آن جهت اهمیت دارد که سیاست محدودیت واردات برای همه اقلام، الزاماً به معنای تقویت تولید داخلی نیست. نوروزی نیز بر همین موضوع تأکید دارد و معتقد است بخشی از نیاز کشور به دلیل محدودیت ظرفیت یا نبود صرفه اقتصادی تولید، همچنان باید از مسیر واردات تأمین شود. در واقع، اگر واردات یک کالای تخصصی بدون جایگزین داخلی متوقف شود، نتیجه لزوماً افزایش تولید نیست و ممکن است به توقف یا افزایش هزینه تولید در صنعت مصرف‌کننده منجر شود.

مفتول؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود

در سمت دیگر بازار، تولیدکنندگان پیچ و مهره با مسئله مواد اولیه مواجه‌اند. مفتول فولادی، به‌ویژه مفتول مناسب برای فرآیند تولید پیچ، یکی از مواد کلیدی این زنجیره است. در تولید پیچ، کیفیت مفتول اهمیت بالایی دارد و مفتول‌های مناسب برای فورج سرد باید از ویژگی‌های فنی و یکنواختی لازم برخوردار باشند؛ موضوعی که مستقیماً بر کیفیت محصول نهایی و احتمال ایجاد ترک یا نقص در فرآیند تولید اثر می‌گذارد.

در نتیجه، تولیدکننده داخلی تنها با در اختیار داشتن دستگاه و نیروی انسانی نمی‌تواند ظرفیت خود را افزایش دهد. تأمین مستمر مفتول مناسب، سرمایه در گردش، ماشین‌آلات و دسترسی به فرآیندهای آبکاری و عملیات حرارتی نیز بخشی از هزینه و زمان تولید را تشکیل می‌دهد. به همین دلیل، فعالان صنفی معتقدند حمایت از تولید باید از مرحله مواد اولیه آغاز شود و صرفاً به بستن مسیر واردات محصول نهایی محدود نماندفعالان صنفی معتقدند حمایت از تولید باید از مرحله مواد اولیه آغاز شود و صرفاً به بستن مسیر واردات محصول نهایی محدود نماند.

در بازار، این موضوع خود را در تنوع کالا نیز نشان می‌دهد. تولیدکنندگان داخلی انواع پیچ و مهره فولادی در گریدهای مختلف، پیچ آلن، استادبولت و محصولات مورد استفاده در صنایع سنگین را تولید می‌کنند؛ در عین حال، فروشندگان همچنان مجموعه بزرگی از محصولات داخلی و وارداتی را برای پاسخ به نیاز مشتریان عرضه می‌کنند.

ثبت سفارش؛ حلقه دیگری از زنجیره تأمین

یکی دیگر از گلایه‌های فعالان بازار به فرآیند واردات بازمی‌گردد. نوروزی می‌گوید محدودیت‌های ثبت سفارش، فرآیندهای اداری و تصمیم‌هایی که بدون دریافت نظر فعالان صنفی اتخاذ می‌شود، زمان تأمین کالا را افزایش می‌دهد. در بازاری که قیمت کالا تحت تأثیر هزینه جایگزینی قرار دارد، طولانی شدن فرآیند واردات فقط یک مشکل اداری نیست؛ بلکه می‌تواند مستقیماً به قیمت نهایی منتقل شود.

فروشندگان نیز با یک مسئله مهم روبه‌رو هستند و آن اینکه قیمت خرید امروز الزاماً مبنای قیمت جایگزینی فردا نیست. بنابراین در دوره‌های نوسان نرخ ارز، فروشنده نمی‌تواند صرفاً بر اساس موجودی فعلی خود قیمت‌گذاری کند، زیرا برای تأمین مجدد همان کالا ممکن است با هزینه متفاوتی مواجه شوددر دوره‌های نوسان نرخ ارز، فروشنده نمی‌تواند صرفاً بر اساس موجودی فعلی خود قیمت‌گذاری کند، زیرا برای تأمین مجدد همان کالا ممکن است با هزینه متفاوتی مواجه شود. این مسئله به‌ویژه در کالاهای وارداتی و اقلامی که نمونه داخلی محدودی دارند، پررنگ‌تر است.

بازار؛ از پیچ ساختمانی تا قطعه تخصصی

نگاهی به بازار عرضه نیز نشان می‌دهد که پیچ و مهره دیگر یک کالای همگن نیست. فروشندگان انواع پیچ‌های شش‌گوش، خودکار، شیروانی، رول‌بولت، انکربولت، پیچ متری، پیچ‌های استیل و فولادی و گریدهای مختلف را عرضه می‌کنند. برخی فروشگاه‌های تخصصی نیز هم‌زمان امکان فروش حضوری و اینترنتی را فراهم کرده‌اند و حتی سفارش‌های کوچک را نیز پوشش می‌دهند.

این تنوع، کار سیاست‌گذار را دشوارتر می‌کند؛ چرا که نمی‌توان با یک تصمیم واحد درباره تمام اقلام این بازار حکم داد. در یک سوی بازار، کالاهای عمومی قرار دارند که امکان تولید داخلی آنها بیشتر است و در سوی دیگر، قطعاتی با استاندارد، آلیاژ یا کاربرد تخصصی قرار دارند که تأمین آنها بدون واردات می‌تواند برای برخی صنایع مشکل‌ساز شود.

از سوی دیگر، تقاضای بازار پیچ و مهره به‌شدت به وضعیت صنایع مصرف‌کننده وابسته است. هرچه فعالیت ساخت‌وساز، پروژه‌های صنعتی، تولید خودرو، ماشین‌آلات و صنایع بزرگ افزایش یابد، تقاضا برای انواع اتصالات نیز بالا می‌رود. بنابراین رونق یا رکود این بازار را نمی‌توان مستقل از وضعیت بخش تولید و سرمایه‌گذاری کشور بررسی کرد.

نسخه ثبات؛ نه ممنوعیت واردات

بازار پیچ و مهره بیانگر آن است که چالش این صنف بیش از آنکه کمبود مطلق کالا باشد، به «ناپایداری تأمین» مربوط است. تولیدکننده به مواد اولیه باکیفیت و سرمایه در گردش نیاز دارد، واردکننده به مسیر روشن و قابل پیش‌بینی برای ثبت سفارش و تأمین ارز و فروشنده به ثبات نسبی هزینه جایگزینی.

از این منظر، تقویت تولید داخلی زمانی می‌تواند به کاهش وابستگی منجر شود که زنجیره تولید از مفتول فولادی تا ماشین‌آلات، عملیات تکمیلی و بازار فروش تقویت شود. هم‌زمان، واردات اقلامی که فعلاً تولید اقتصادی یا کافی در داخل ندارند نیز باید با سازوکاری روشن ادامه پیدا کند.

بازار پیچ و مهره شاید در مقایسه با بازارهای بزرگ فولاد یا خودرو کوچک به نظر برسد، اما در عمل یکی از حلقه‌های اتصال همین صنایع است. اگر هدف سیاست‌گذار کاهش هزینه تولید و افزایش عمق ساخت داخل باشد، ثبات در تأمین این کالای به‌ظاهر ساده، بخشی از همان زنجیره‌ای است که نباید نادیده گرفته شود.