از تهاتر کالا تا صادرات صنعتی؛ نقشه ایران برای فتح بازار آفریقا

در شرایطی که ایران طی سال‌های اخیر به دنبال متنوع‌سازی بازارهای صادراتی و کاهش وابستگی به بازارهای سنتی بوده، قاره آفریقا بار دیگر به یکی از مهم‌ترین گزینه‌های سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی تبدیل شده است. قاره‌ای با بیش از ۱.۴ میلیارد نفر جمعیت، منابع غنی معدنی و کشاورزی، رشد سریع شهرنشینی و افزایش تقاضا برای کالاهای صنعتی که بسیاری از کارشناسان آن را یکی از بازارهای آینده اقتصاد جهان می‌دانند. با این حال، سهم ایران از این بازار همچنان بسیار محدود است و فاصله زیادی با ظرفیت‌های واقعی دو طرف دارد.

در همین راستا، مسعود برهمن، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و شرق آفریقا، از برنامه‌ریزی برای توسعه روابط تجاری و سرمایه‌گذاری با کشورهای آفریقایی خبر داده و معتقد است ظرفیت‌های این قاره می‌تواند بخشی از نیازهای وارداتی ایران را تأمین کرده و در مقابل، بازار مناسبی برای صادرات محصولات صنعتی و دانش‌بنیان ایرانی باشد.

برهمن با اشاره به برگزاری مجمع عمومی اتاق مشترک ایران و شرق آفریقا اعلام کرده است که توسعه صادرات، افزایش واردات هدفمند، سرمایه‌گذاری مشترک و گسترش همکاری‌های اقتصادی با کشورهای دارای مزیت نسبی مشترک، مهم‌ترین اولویت بخش خصوصی در سال جاری خواهد بود.

او همچنین به ظرفیت‌های دیپلماتیک موجود اشاره می‌کند که بر این اساس ایران در ۲۴ کشور آفریقایی سفارتخانه فعال دارد و ۱۹ کشور آفریقایی نیز در تهران سفارتخانه دایر کرده‌اند؛ ظرفیتی که به گفته وی می‌تواند زمینه هماهنگی‌های بیشتر اقتصادی و تجاری را فراهم کند.

آفریقا؛ بازاری بزرگ اما کمتر شناخته‌شده برای ایران

در این بین بررسی روند تجارت جهانی نشان می‌دهد رقابت برای حضور در بازار آفریقا طی یک دهه اخیر به شدت افزایش یافته است. کشورهایی مانند چین، هند، ترکیه، امارات و حتی روسیه سرمایه‌گذاریهای گسترده‌ای در حوزه زیرساخت، حمل‌ونقل، انرژی، معدن و صنایع غذایی این قاره انجام داده‌اندچین، هند، ترکیه، امارات و حتی روسیه سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در حوزه زیرساخت، حمل‌ونقل، انرژی، معدن و صنایع غذایی این قاره انجام داده‌اند و امروز بخش مهمی از تجارت خارجی بسیاری از کشورهای آفریقایی را در اختیار دارند.

در مقابل، سهم ایران همچنان محدود است؛ موضوعی که فعالان اقتصادی آن را ناشی از ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل، مشکلات بانکی، کمبود رایزنان اقتصادی و نبود برنامه بلندمدت برای حضور در این بازار می‌دانند.

تجارت مکمل؛ از نهاده‌های دامی تا محصولات صنعتی

رئیس اتاق مشترک ایران و شرق آفریقا معتقد است ساختار اقتصادی دو طرف می‌تواند مکمل یکدیگر باشد. به گفته او، بسیاری از کالاهای اساسی، نهاده‌های دامی، محصولات کشاورزی و مواد اولیه مورد نیاز ایران در کشورهای آفریقایی تولید می‌شود و در مقابل، این کشورها به محصولات صنعتی، مصالح ساختمانی، تجهیزات، خدمات فنی و مهندسی و کالاهای دانش‌بنیان ایرانی نیاز دارند.

برهمن از ارائه پیشنهادی به دولت خبر داده که بر اساس آن بخشی از واردات نهاده‌های دامی و کالاهای اساسی و مواد اولیه ایران از کشورهای آفریقایی تأمین شود و در مقابل صادرات کالاهای صنعتی ایران افزایش یابد؛ مدلی که می‌تواند حتی زمینه تهاتر کالا میان دو طرف را نیز فراهم کند.

رشد تجارت ایران و آفریقا

البته باید اشاره کرد که اگرچه حجم مبادلات هنوز فاصله زیادی با ظرفیت‌های موجود دارد، اما آمارهای رسمی از رشد تجارت ایران با کشورهای آفریقایی حکایت دارد. بر اساس اعلام سازمان توسعه تجارت، صادرات ایران به آفریقا در سال ۲۰۲۵ رشد قابل توجهی را تجربه کرده و تعداد کشورهای هدف صادراتی ایران در این قاره نیز افزایش یافته است. برخی مسئولان هدف‌گذاری کرده‌اند که حجم تجارت دو طرف در میان‌مدت به چند میلیارد دلار برسد. همچنین آنطور که امیر روشن‌بخش قنبری معاون کسب‌وکارهای بین‌المللی سازمان توسعه تجارت اعلام کرده بود «در سال ۲۰۲۵ ارزش هر تن کالای صادراتی به قاره آفریقا ۴۴۲ دلار بود که ۲۵ درصد افزایش یافته و به ۵۵۴ دلار رسید که نشان می‌دهد اقلام با ارزش افزوده بالا به این قاره صادر شده است.»

کارشناسان معتقدند افزایش نشست‌های اقتصادی ایران و آفریقا و شکل‌گیری سازوکارهای مشترک میان دولت و بخش خصوصی، در این رشد بی‌تأثیر نبوده است، هرچند برای تثبیت این روند باید موانع ساختاری برطرف شود.

موانع قدیمی همچنان پابرجاست

فعالان اقتصادی معتقدند مهم‌ترین مانع توسعه تجارت با آفریقا همچنان مشکلات نقل‌وانتقال پول است. نبود روابط بانکی گسترده، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، دشواری گشایش اعتبار اسنادی و هزینه بالای مبادلات مالی باعث شده بسیاری از شرکت‌های ایرانی امکان حضور مستمر در بازارهای آفریقایی را نداشته باشند.

در کنار آن، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل نیز یکی دیگر از چالش‌های جدی است. نبود خطوط منظم کشتیرانی، محدود بودن پروازهای مستقیم و هزینه بالای حمل کالا، رقابت‌پذیری صادرکنندگان ایرانی را کاهش داده است.

برهمن تأکید می‌کند راه‌اندازی خطوط منظم دریایی و هوایی، ارائه ضمانت‌های صادراتی، حمایت مالی دولت و تقویت رایزنان اقتصادی می‌تواند بخش مهمی از این مشکلات را برطرف کند.

تجربه رقبا

به گفته رئیس اتاق مشترک ایران و شرق آفریقا، کشورهایی مانند چین، هند و ترکیه سال‌هاست با پرداخت یارانه برای حضور شرکت‌ها در نمایشگاه‌های آفریقایی، حمایت از اعزام هیئت‌های تجاری، ایجاد مراکز تجاری و سرمایه‌گذاری مستقیم، جایگاه خود را در این بازار تثبیت کرده‌اند.

بررسی‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد موفقیت رقبا صرفاً ناشی از صادرات کالا نبوده، بلکه ترکیبی از سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری، ایجاد واحدهای تولیدی مشترک و توسعه زیرساخت‌ها، حضور آنها را در آفریقا ماندگار کرده استموفقیت این کشورها صرفاً ناشی از صادرات کالا نبوده، بلکه ترکیبی از سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری، ایجاد واحدهای تولیدی مشترک و توسعه زیرساخت‌ها، حضور آنها را در آفریقا ماندگار کرده است.

برهمن معتقد است شرکت‌های بزرگ ایرانی تا حدودی توان حضور در بازارهای خارجی را دارند، اما ظرفیت اصلی توسعه صادرات در اختیار شرکت‌های متوسط است که در صورت دریافت حمایت‌های مالی، آموزشی و بیمه‌ای می‌توانند سهم قابل توجهی از بازار آفریقا را به دست آورند.

در کنار این موضوع، صادرات خدمات فنی و مهندسی، تجهیزات پزشکی، محصولات دارویی، فناوری‌های کشاورزی و خدمات دانش‌بنیان نیز از جمله حوزه‌هایی است که می‌تواند جایگاه ایران را در این قاره تقویت کند.

آفریقا، بازار امروز اقتصاد جهان است

اقتصاددانان معتقدند آفریقا دیگر بازار آینده نیست، بلکه بازار امروز اقتصاد جهان است؛ بازاری که رقابت در آن هر روز شدیدتر می‌شود. ایران نیز اگرچه طی دو سال اخیر تلاش کرده روابط اقتصادی خود را با کشورهای آفریقایی گسترش دهد، اما برای تبدیل این ظرفیت به تجارت پایدار، نیازمند رفع موانع بانکی، توسعه شبکه حمل‌ونقل، حمایت هدفمند از صادرکنندگان و حضور مستمر بخش خصوصی در این قاره است.

به نظر می‌رسد در صورت اجرای این الزامات، آفریقا می‌تواند در سال‌های آینده به یکی از مهم‌ترین مقاصد صادرات غیرنفتی ایران و در عین حال یکی از منابع تأمین کالاهای اساسی و مواد اولیه مورد نیاز کشور تبدیل شود؛ ظرفیتی که تاکنون کمتر از آن بهره‌برداری شده، اما اکنون بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی قرار گرفته است.