بنادر ایران نسل چندم هستند؟

ایران با داشتن بیش از ۵۸۰۰ کیلومتر ساحل و دسترسی به آب‌های آزاد از طریق خلیج فارس و دریای عمان، موقعیت ویژه‌ و استراتژیکی در صنعت حمل و نقل دریایی دارد و از طرفی بنابر گفته کارشناسان، کشورهای همسایه در شمال کشور عموماً محصور در خشکی هستند و برای دسترسی به آب‌های آزاد و توسعه تجارت خود، ترجیح می‌دهند و ناگزیر هستند از دسترسی‌های بنادر ایران استفاده کنند به همین دلیل آنچه برای تبدیل شدن به هاب منطقه در حوزه ترانزیت بار ضروری به نظر می‌رسد توسعه و ارتقای سطح بنادر کشور است.

مفهوم رایجی که در ادبیات حمل‌ونقل جهانی برای تعریف رتبه‌بندی و سطح خدمات‌دهی بنادر به کار برده می‌شود، لفظ «نسل» است. در حقیقت سطح ارائه خدمات و کارکرد بنادر است که نسل چندم بودن آن را تعیین می‌کند و قدیمی یا جدید بودن یک بندر، کوچکی یا بزرگی و موقعیت جغرافیایی آن، ارتباطی به «نسل» آن ندارد. در فرایند توسعه بنادر و مطابق با سند بین المللی آنکتاد، پنج نسل توسعه مبتنی بر ارزیابی استراتژی توسعه، گستره خدمات بندری و سطح یکپارچگی فناوری اطلاعات ارائه شده است.

بنادر نسل اول با هدف انتقال کالا از خشکی به بندر و بر عکس از طریق پسکرانه منطقه‌ای یا محلی (محیط اطراف بندر که به عنوان مسیر فروش و توزیع کالا فعالیت می کند) بدون لحاظ کردن خصوصیات اجتماعی- اقتصادی منطقه بندر، شکل گرفتند.

بنادر نسل دوم به عنوان هاب حمل و نقل و مراکز صنعتی و تجاری شروع به فعالیت کردند. خدمات قابل ارائه در این بنادر محدود به کشتی و کالا بوده درحالی که در نزدیکی این بنادر صنایع مختلف مشغول به فعالیت هستند. این بنادر به عنوان بنادر صنعتی نیز شناخته می شوند.

بنادر نسل سوم علاوه بر مشخصات بنادر نسل دوم، مجموعه ای متشکل از خدمات لجستیکی، تجمیع و توزیع کالا، پردازش اطلاعات و بهره‌گیری از سیستم های مخابراتی است که در ایجاد ارزش افزوده بر کالا نیز نقش ایفا می کنند. این بنادر مبتنی بر تکنولوژی و دانش فنی بوده و جریان و توزیع بار به صورت فناورانه مدیریت می شود.

بنادر نسل چهارم به عنوان پیشرفته ترین بنادر حال حاضر جهان، بنادری هستند که در مقام قلب زنجیره حمل ونقل دریابرد، شبکه ارتباطی گسترده‌ای تا اقصی نقاط جهان را ایجاد کرده و خود را به آخرین تجهیزات سخت افزاری و استفاده از آخرین فناوری های نوین در تکنولوژی اطلاعات مجهز کرده‌اند. این بنادر از درگاه های اینترنتی خود با ارائه آخرین اطلاعات حمل ونقل دریایی به کارگزاران حمل، تجار و شرکت های حمل ونقل دریایی و زمینی امکان برنامه ریزی را فراهم می‌کنند.

بنادر نسل پنجم که در سال های اخیر مورد توجه کشورهای پیشرو قرار گرفته اند، بر مشتری مداری متمرکزند. این بنادر ماهیتاً رقابت پذیر بوده و تعهد بندری در حوزه های اجتماعی و زیست محیطی در آنها وجود دارد.

بنا بر این تعاریف، در ایران بنادر کوچک مانند بندر لنگه، بندر آبادان، فریدون‌کنار، گناوه … که صرفا تخلیه و بارگیری انجام می‌دهند جزو بنادر نسل اول هستند.

بنادری همچون انزلی، نوشهر، بوشهر، کاسپین و… که علاوه بر تخلیه و بارگیری، محلی برای نگهداری محموله‌ها و توزیع آنها دارند بنادر نسل دوم تلقی می شوند. 

بنادری مانند امام (ره) و رجایی و امیرآباد که علاوه بر تخلیه و بارگیری، نگهداری و توزیع، در بخش تولید کالا و ارزش افزوده نیز فعالیت می‌کنند بنادر نسل دومی هستند که در حال تبدیل شدن به نسل سوم هستند.

در این زمینه اخیرا سعید رسولی – مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی – نیز اعلام کرده که بر اساس برنامه هفتم توسعه و تکالیف آن، مقرر شده است تا پایان برنامه، سه بندر را به نسل سوم ارتقا دهیم.

طبق پیگیری ایسنا، این سه بندر شامل بندر شهید رجایی، بندر امام(ره) و بندر امیرآباد می‌شود.

بنابرگفته معاون وزیر راه‌ و شهرسازی، نسل بنادر، یک شاخص برای کیفیت خدمات و سطح‌بندی آن‌ها از نظر ارائه خدمات است که هیچ ارتباطی با قدمت بندر ندارد؛ به‌گونه‌ای که ممکن است یک بندر جدید، نسل سوم باشد و یک بندر قدیمی، نسل دوم یا نسل اول. بر اساس هدف‌گذاری انجام‌شده، تا پایان برنامه حداقل سه بندر را به نسل سوم ارتقا خواهیم داد و تلاش خواهیم کرد تعداد بیشتری از بنادر را نیز یا به این سطح برسانیم یا در مسیر ارتقا به نسل سوم قرار دهیم که یکی از آن‌ها بندر شهید رجایی است.

به گفته مدیرعامل سازمان بنادر، بندر شهید رجایی با ظرفیت بسیار خوبی که دارد و با قرارگیری در خلیج فارس و دسترسی بسیار مناسب به آب‌های آزاد، همچنین توسعه‌ای که طی سال‌های متمادی در آن شکل گرفته است، دارای ۲۴۰۰ هکتار اراضی موجود بوده و در حال حاضر نیز یک طرح توسعه ۱۴۰۰ هکتاری در دست اجرا دارد. لذا زیرساخت‌های این طرح در حال انجام است و شروع سرمایه‌گذاری‌های جدید در این محوطه ۱۴۰۰ هکتاری آغاز شده و با مجموعه برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات، در حال شکل‌گیری است.