بارورسازی ابرها و نقش آن در افزایش بارندگی

باروری ابرها به عنوان روشی علمی در تعدیل آب و هوا حدودا قدمتی ۹۰ ساله در تحقیقات آزمایشگاهی دارد و بسیاری از دانشمندان و فعالان حوزه آب در سراسر دنیا سال‌ها، تحقیقات بسیاری انجام دادند تا بتوانند با افزودن مواد به‌ داخل یک ابر (با استفاده از ژنراتورهای زمینی، موشک و یا هواپیما) به افزایش بارش کمک کنند.

به‌عبارت‌ دیگر بارورسازی ابرها یا ایجاد باران مصنوعی روشی برای تأثیرگذاری روی ابرهای طبیعی است که در آن با استفاده از مواد شیمیایی، آب بیشتری از ابر به شکل باران یا برف گرفته می‌شود.

به تأکید کارشناسان، بارورسازی ابرها در مناطق مختلف، متفاوت است و به وضعیت آب و هوایی کشور بستگی دارد، کشوری که در منطقه خشک و مرطوب قرار گرفته باشد، با کشور دارای آب و هوای سرد و زمستانی متفاوت است.

البته باید به این نکته توجه کرد بارورسازی زمانی کاربرد دارد که قبل یا بعد از خشکسالی، یک برنامه جامع بلندمدت پیوسته در یک کشور انجام شود، در این صورت می‌توان انتظار داشت بخشی از کمبود بارش در دوره خشکسالی توسط این روش، جبران شود.

نگاهی به سابقه بارورسازی ابرها در ایران

در ایران طرح باروری ابرها با استفاده از هواپیما و ژنراتورهای زمینی در فاصله زمانی سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ به منظور افزایش ذخیره آبی سدهای لتیان و کرج در رودخانه های جاجرود و کرج همچنین از سال ۱۳۶۸ با استفاده از ژنراتورهای زمینی در شیرکوه اجرا شد.

درحال حاضر با وجود ششمین سال خشکسالی، کمبود بارش و کاهش ذخایر سدها، باروسازی ابرها به امید بارش باران جهت تأمین بخشی از ذخایر سدها و عبور از شرایط شکننده انجام شد.

در این راستا، در آبان ماه در مرحله اول سه منطقه اصلی به عنوان حوزه های هدف تعیین شد که حوزه آبریز دریاچه ارومیه و حوزه آبریز زاینده‌رود جز اهداف قرار گرفت که منافع آن مشمول چند استان می‌شود. علاوه بر آن استان تهران نیز در فهرست مناطق عملیاتی قرار دارد.

با گذشت یک ماه یعنی ۱۷ آذر ماه، پرواز بارورسازی ابرها در مناطق عملیاتی شمال غرب(حوضه آبریز دریاچه ارومیه) با هدف افزایش بارش در استان های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و کردستان انجام شد.

همچنین رئیس سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی از دومین پرواز عملیات بارورسازی ابرها با استفاده از پهباد در ۱۹ ماه قبل در منطقه عملیاتی جنوب غرب حوضه آبریز زیانده رود خبرداد.

پدر علم هواشناسی معتقد است بارورسازی ابرها به طور معمول می‌تواند از ۵ تا ۲۰ درصد در میزان بارندگی‌ها موثر باشد.

به گفته این مقام مسئول، پروژه بارورسازی ابرها با تکیه بر توان داخلی، استفاده از پهپادهای پیشرفته و تولید داخلی مواد بارورساز دنبال می‌شود و به‌عنوان یکی از مقرون‌به‌صرفه‌ترین روش‌های استحصال آب در مناطقی که سامانه های بارشی مستعد داشته باشند، اجرایی می شود و تا ۲۰ درصد افزایش بارش های طبیعی را فراهم می‌کند.

در برنامه هفتم توسعه افزایش ۱۵ درصدی حجم آب استحصالی کشور هدف‌گذاری شده که ۵ درصد از این میزان قرار است از طریق استحصال آب‌های جوی، سامانه‌های جمع‌آوری آب باران و کاهش تبخیر در سامانه‌های ذخیره و انتقال تأمین شود و در این زمینه فناوری می تواند در تمام زنجیره مدیریت آب، از استحصال و انتقال تا مصرف، نقش موثری را ایفا کند.

بارورسازی ابرها چقدر بر بارندگی ها موثر است؟ 

حسین اردکانی -پدر علم هواشناسی- بر این باور است بارورسازی ابرها به طور معمول می‌تواند از ۵ تا ۲۰ درصد در میزان بارندگی‌ها موثر باشد. این میزان در یک فعالیت استثنایی و در صورت استفاده از کربن مایع به ۲۵ تا ۳۰ درصد نیز نیز می‌رسد.

به تأکید وی روند بارورسازی ابرها به میزانی به شدت ظریف، دقیق و علمی است که می‌تواند در صورت خطا و اشتباه جواب عکس داده و منجر به کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی بارش‌ها در منطقه شود.

منتقدان بارورسازی ابرها بر این باورند که این پروژه‌ها بیشتر از آنکه راه‌حلی پایدار باشند، اقدامی کوتاه‌مدت و با اثربخشی محدود است. تجربه سایر کشورها نیز نشان داده است که افزایش بارندگی ناشی از بارورسازی معمولاً در بهترین حالت چند درصد بوده و نمی‌تواند جایگزین مدیریت مصرف، بازچرخانی آب و اصلاح الگوی کشت شود.

با این تفاسیر حامیان این سیاست تأکید دارند که در شرایط ناترازی آبی کشور، استفاده از هر امکان موجود اهمیت دارد و بارورسازی ابرها می‌تواند به‌عنوان مکمل سایر طرح‌ها، نقش‌آفرینی کند.