عرضه دلار در بانک‌ها ۲۵ برابر تقاضا/ بازار با کمبود عرضه مواجه نیست

بانک مرکزی از روز سه‌شنبه (سوم شهریورماه)، مرحله نخست عرضه اسکناس ارز به شبکه بانکی را با تخصیص ۵۰۰ میلیون دلار آغاز کرد؛ اقدامی که با هدف پاسخگویی به نیازهای ارزی متقاضیان، تقویت عرضه در بازار رسمی و مدیریت نوسانات بازار ارز انجام شده است.

بر اساس داده‌های معاملات ارزی شبکه بانکی شامل شعب و صرافی‌های بانکی، از زمان آغاز عرضه تا روز پنجشنبه پنجم شهریورماه، در مجموع تنها حدود ۲۰ میلیون دلار اسکناس ارز توسط متقاضیان خریداری شده است. به این ترتیب، در سه روز نخست، بخش کوچکی از ظرفیت ۵۰۰ میلیون دلاری عرضه‌شده مورد استفاده قرار گرفته و حدود ۴۸۰ میلیون دلار از این ظرفیت همچنان بلااستفاده باقی مانده است.

البته رقم ۵۰۰ میلیون دلار را نباید به معنای فروش یک‌جای این میزان ارز در بازار دانست، بلکه این رقم ظرفیت مرحله نخست عرضه بانک مرکزی به شبکه بانکی است. بانک‌های متقاضی بر اساس نیاز خود سفارش ثبت می‌کنند و ارز تخصیص‌یافته نیز از طریق شعب منتخب و صرافی‌های بانکی در اختیار متقاضیان حقیقی و حقوقی قرار می‌گیرد. بانک مرکزی نیز اعلام کرده در صورت افزایش سفارش‌ها، امکان افزایش عرضه وجود خواهد داشت.

تقاضای روزانه اسکناس چقدر است؟

برای درک ابعاد این عرضه، مقایسه آن با اندازه بازار اسکناس ارز اهمیت دارد. اگرچه آمار رسمی و روزانه‌ای از کل بازار اسکناس منتشر نمی‌شود، اما داده‌های اعلام‌شده از سوی مسئولان می‌تواند تصویری تقریبی از اندازه این بازار ارائه کند.

پیش‌تر اعلام شده بود که بیش از ۹۵ درصد معاملات ارزی از مسیر حواله انجام می‌شود و حدود پنج درصد معاملات به اسکناس اختصاص دارد. بر همین اساس، با توجه به میانگین ۱۴۲ میلیون دلاری معاملات روزانه اعلام‌شده در مرکز مبادله ارز و طلای ایران، حجم متناظر اسکناس حدود ۷.۱ میلیون دلار در روز برآورد می‌شود.

از سوی دیگر، عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، اخیراً میانگین تأمین ارز روزانه از ابتدای سال را حدود ۱۷۵ میلیون دلار اعلام کرده است. اگر همان سهم تقریبی پنج درصدی را مبنای یک محاسبه تحلیلی قرار دهیم، حجم اسکناس متناظر با این رقم نیز حدود ۸.۷۵ میلیون دلار در روز خواهد بود.

بنابراین، با اتکا به این دو مبنا می‌توان اندازه تقریبی گردش یا تقاضای روزانه اسکناس را حدود هفت تا ۹ میلیون دلار در نظر گرفت؛ رقمی که در مقایسه با ظرفیت ۵۰۰ میلیون دلاری مرحله نخست عرضه بانک مرکزی، ابعاد قابل توجه این سیاست را نشان می‌دهد.

به بیان دیگر، اگر تقاضای روزانه اسکناس را در محدوده ۷ تا ۹ میلیون دلار فرض کنیم، ۵۰۰ میلیون دلار عرضه‌شده از نظر اسمی ظرفیتی معادل حدود ۵۵ تا ۷۰ روز از تقاضای معمول این بازار را پوشش می‌دهد. البته این محاسبه صرفاً یک برآورد تحلیلی است و به معنای آن نیست که کل این منابع طی چنین بازه‌ای به فروش خواهد رسید؛ چراکه میزان تقاضا متغیر است و در شرایط مختلف اقتصادی و ارزی می‌تواند افزایش یا کاهش یابد.

۲۰ میلیون دلار خرید در برابر ۵۰۰ میلیون دلار ظرفیت

با این حال، آنچه در روزهای نخست اجرای این سیاست اهمیت بیشتری دارد، فاصله میان میزان عرضه و تقاضای ثبت‌شده است. در شرایطی که بانک مرکزی امکان عرضه ۵۰۰ میلیون دلار اسکناس را فراهم کرده، خرید حدود ۲۰ میلیون دلار طی سه روز نخست نشان می‌دهد تقاضای بالفعل بازار فاصله قابل توجهی با ظرفیت عرضه دارد.

این موضوع از منظر بازار ارز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری فشار قیمتی، عدم تعادل میان عرضه و تقاضاست. در شرایطی که عرضه رسمی اسکناس از تقاضای موجود بیشتر باشد، دست‌کم در بخش اسکناس، نشانه‌ای از کمبود عرضه وجود ندارد.

از سوی دیگر، اسکناس عرضه‌شده از طریق شبکه بانکی با نرخ توافقی در اختیار متقاضیان قرار می‌گیرد و نرخ فروش آن نیز متناسب با تحولات بازار تعدیل می‌شود. بنابراین، در صورتی که امکان دسترسی متقاضیان به ارز رسمی ادامه داشته باشد و عرضه متناسب با تقاضا حفظ شود، بازار اسکناس از منظر تأمین ارز با محدودیت جدی مواجه نخواهد بود.

ذخایر ارزی در خدمت مدیریت بازار

مهدی دارابی، دستیار رئیس‌کل بانک مرکزی در امور ارزی نیز پیش‌تر اعلام کرده بود که اصلاح سیاست‌های ارزی از دی‌ ماه سال گذشته به تقویت ذخایر اسکناس و حواله بانک مرکزی منجر شده و عرضه ارز برای مدیریت بازار در روزهای آینده نیز ادامه خواهد داشت.

این اظهارات نشان می‌دهد عرضه ۵۰۰ میلیون دلاری را نباید سقف منابع ارزی قابل استفاده بانک مرکزی برای مدیریت بازار دانست، بلکه این رقم مرحله نخست برنامه عرضه اسکناس از مسیر شبکه بانکی است و در صورت شکل‌گیری تقاضای بیشتر، امکان تداوم و افزایش عرضه نیز وجود دارد.

از این منظر، داده‌های معاملات روزهای نخست پیام مهمی برای بازار ارز دارد: در شرایط فعلی، ظرفیت عرضه اسکناس در شبکه رسمی بانکی به مراتب بالاتر از تقاضای موجود است. به همین دلیل، نمی‌توان افزایش قیمت ارز را صرفاً با استناد به کمبود عرضه اسکناس در شبکه رسمی توجیه کرد.

در واقع، اگر نیاز روزانه اسکناس در محدوده ۷ تا ۹ میلیون دلار برآورد شود و بانک مرکزی تنها در مرحله نخست ظرفیت عرضه ۵۰۰ میلیون دلار را فراهم کرده باشد، از نظر کمی منابع ارزی برای پاسخگویی به تقاضای اسکناس وجود دارد. خرید تنها ۲۰ میلیون دلار از این ظرفیت در سه روز نخست نیز این فاصله میان عرضه بالقوه و تقاضای بالفعل را تأیید می‌کند.

بر این اساس، تداوم عرضه ارز از مسیر رسمی و قیمت‌گذاری آن در شبکه بانکی می‌تواند نقش مهمی در مدیریت انتظارات بازار داشته باشد. به ویژه آنکه در صورت کاهش نرخ در بازار آزاد، نرخ فروش اسکناس در شبکه بانکی نیز می‌تواند متناسب با سازوکار نرخ توافقی تعدیل شود.

در مجموع، بررسی داده‌های عرضه و معاملات اسکناس ارز نشان می‌دهد در مقطع فعلی، مسئله اصلی بازار اسکناس، کمبود منابع ارزی نیست؛ بلکه میزان تقاضای واقعی و رفتار متقاضیان است. ظرفیت ۵۰۰ میلیون دلاری ایجاد شده از سوی بانک مرکزی در برابر خرید حدود ۲۰ میلیون دلار طی سه روز نخست، نشان می‌دهد حداقل در بخش اسکناس، عرضه از تقاضای فعلی پیشی گرفته است؛ بنابراین، از این ناحیه نمی‌توان انتظار داشت که کمبود عرضه به‌تنهایی محرک افزایش قیمت ارز باشد.