انتقال آب؛ منفورترین حلال یا مُسکن موقت بحران آب؟

عیسی بزرگ زاده درباره منابع تأمین آب شرب کشور اظهار کرد: حدود ۵۲ درصد آب تهران از منابع سطحی و ۴۸ درصد از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و در مجموع کشور و تهران نسبت تأمین آب ۵۰ درصد و به عبارتی برابر است. البته این نسبت در مناطق مختلف متفاوت است؛ به‌گونه‌ای که در برخی شهرهای کویری وابستگی بیشتری به منابع زیرزمینی وجود دارد.

سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به سهم بخش‌های مختلف در مصرف آب گفت: بخش کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب است و پس از آن بخش شرب و خدمات قرار دارند. حدود ۱۰ درصد مصرف آب مربوط به بخش شرب است که ۲۰ درصد از آب شرب مربوط به خدمات و بیش از سه میلیارد مترمکعب نیز مربوط به صنایع است.

بزرگ‌زاده توسعه مشاغل خدماتی و صنعتی را به نفع منابع آبی کشور دانست و تصریح کرد: برای ایجاد یک شغل خدماتی حدود ۱۰۰ مترمکعب آب و برای یک شغل صنعتی بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ مترمکعب آب نیاز است، در حالی که یک شغل کشاورزی به حدود ۱۷ هزار مترمکعب آب نیاز دارد. به همین دلیل کشورهای کم‌آب دنیا بیشتر به سمت توسعه خدمات، بازرگانی و فناوری اطلاعات حرکت کرده‌اند.

وی در ادامه با اشاره به توسعه نامتوازن شهرها و کلان‌شهرها گفت: اقلیم ایران اجازه شکل‌گیری کلان‌شهرهای بزرگ را نمی‌دهد و در دهه‌های گذشته نباید اجازه داده می‌شد شهرهای کویری و کم‌آب به جمعیت‌های چندمیلیونی برسند.

وزارت نیرو برای کنترل برداشت‌های غیرمجاز، اتصال سامانه‌های کنترل آب و برق چاه‌ها، نصب کنتورهای هوشمند، تشکیل گروه‌های گشت و بازرسی و ساماندهی چاه‌های غیرمجاز را در دستور کار قرار داده اما تأکید می شود که این اقدامات به‌تنهایی کافی نیست. به گفته او، تمرکز جمعیت و صنایع در شهرهایی مانند تهران، کرج، اصفهان، شیراز، یزد و مشهد موجب افزایش فشار بر منابع آبی شده است.

۳۰۰ دشت با پدیده فرونشست مواجهند

سخنگوی صنعت آب کشور همچنین درباره وضعیت منابع آب زیرزمینی هشدار داد و اظهار کرد: منابع آب زیرزمینی کشور در دهه‌های گذشته تحت فشار شدید برداشت‌های غیرمجاز قرار گرفته‌اند. اکنون بیش از ۴۰۰ دشت کشور ممنوعه و بحرانی هستند و بیش از ۳۰۰ دشت با پدیده فرونشست مواجه‌اند. این دشت ها، دشت‌های اصلی هستند که در شیراز، اصفهان، تهران، مشهد و یزد که جمعیت زیادی دارند قرار دارند.

بزرگ‌زاده افزود: وزارت نیرو برای کنترل برداشت‌های غیرمجاز، اتصال سامانه‌های کنترل آب و برق چاه‌ها، نصب کنتورهای هوشمند، تشکیل گروه‌های گشت و بازرسی و ساماندهی چاه‌های غیرمجاز را در دستور کار قرار داده است، اما تأکید می شود که این اقدامات به‌تنهایی کافی نیست.

وی با بیان اینکه باید برای کشاورزان معیشت جایگزین تعریف شود، گفت: نمی‌توان فقط با ابزارهای سلبی مانند بستن چاه یا نصب کنتور مسئله آب را حل کرد. اصلاح وضعیت آب بدون اصلاح الگوی توسعه ممکن نیست و آب متغیر نیابتی توسعه به شمار می‌رود.

امروز دیگر انتقال آب را گزینه مطلوبی نیست و باید آمایش سرزمین مبنای توسعه قرار گیرد. استقرار جمعیت، مشاغل و میزان بهره‌برداری از منابع آب باید متناسب با ظرفیت و دارایی‌های هر سرزمین باشد.

سخنگوی صنعت آب کشور از برنامه وزارت نیرو برای اجرای مدیریت مشارکتی دشت‌ها خبر داد و گفت: بر اساس برنامه هفتم توسعه، سازوکار جدیدی برای مشارکت مردم و تشکل‌های محلی در مدیریت آبخوان‌ها طراحی شده و وزارت نیرو با همکاری وزارت جهاد کشاورزی، سازمان برنامه و تشکل‌ها در حال اجرای آن است.

بزرگ‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود درباره پروژه‌های انتقال آب اظهار کرد: پروژه انتقال آب طالقان به تهران شامل دو خط انتقال است که خط دوم آن سال گذشته به بهره‌برداری رسید. به صورت کلی انتقال آب «منفورترین حلال‌ها» در مدیریت منابع آبی است و تنها در شرایط اضطراری باید به آن متوسل شد.

سخنگوی صنعت آب کشور، با انتقاد از توسعه ناپایدار  تأکید کرد: راهکار اصلی حل بحران آب، سازگاری الگوی توسعه با ظرفیت‌های زیست‌بومی هر منطقه است و نباید توسعه شهرها به گونه‌ای باشد که نیازمند انتقال آب شوند. پروژه‌های انتقال آب با خود مشکلات متعدد اجتماعی، زیست‌محیطی و مدیریتی به همراه دارند و انتقال آب باید آخرین گزینه باشد.  این طرح‌ها باید بر اساس اصول پنج‌گانه و معیارهای مورد تأکید یونسکو اجرا شوند. امروز دیگر انتقال آب را گزینه مطلوبی نمی‌دانم و باید آمایش سرزمین مبنای توسعه قرار گیرد. استقرار جمعیت، مشاغل و میزان بهره‌برداری از منابع آب باید متناسب با ظرفیت و دارایی‌های هر سرزمین باشد.

بزرگ‌زاده با اشاره به تمرکز امکانات در برخی کلان‌شهرها گفت: در ۵۰ تا ۷۰ سال گذشته بخش عمده فرصت‌ها و امکانات در شهرهایی مانند تهران، تبریز، مشهد، کرج، اصفهان، فارس، کرمان و یزد متمرکز شده و همین مسئله موجب مهاجرت جمعیت و شکل‌گیری توسعه ناپایدار شده است.

وی معتقد است امروز بسیاری از این شهرها علاوه بر بحران آب، با مشکلاتی نظیر آلودگی هوا و فرونشست زمین نیز مواجه‌اند؛ به‌طوری‌که وضعیت منابع آبی مشهد از تهران بهتر نیست و شیراز و کرمان نیز با فرونشست‌های جدی روبه‌رو هستند. به جای اجرای طرح‌های انتقال آب باید به یافته‌های کارشناسی آمایش سرزمین احترام گذاشت و توزیع عادلانه امکانات و فرصت‌های توسعه را در سراسر کشور مدنظر قرار داد.

آخرین وضعیت حق‌آبه هیرمند

بزرگ‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود درباره حق‌آبه هیرمند گفت: متاسفانه طی چند سال گذشته با احداث بند کمال‌خان در افغانستان، مسیر تاریخی رودخانه هیرمند تغییر کرد و عرف تاریخی بهره‌برداری از این رودخانه دستخوش تغییر شد.

وی افزود: با رایزنی‌های گسترده وزارت نیرو و وزارت امور خارجه با کشور همسایه، امسال نسبت به سه تا چهار سال گذشته وضعیت بهتری در دریافت حق‌آبه هیرمند داشته‌ایم، اما هنوز با میزان حق‌آبه تعیین‌شده در معاهده ۱۳۵۱ فاصله وجود دارد.

سخنگوی صنعت آب کشور ابراز امیدواری کرد که با ادامه همکاری‌ها و پایبندی دو کشور به معاهده ۱۳۵۱، روند فعلی ادامه یافته و حق‌آبه ایران به‌طور کامل تأمین شود.

بزرگ‌زاده همچنین درباره وضعیت دریاچه ارومیه اظهار کرد: حجم آب موجود در دریاچه ارومیه در سال جاری به حدود چهار میلیارد و ۱۸۰ میلیون مترمکعب رسیده، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته حدود یک میلیارد و ۶۳۰ میلیون مترمکعب بوده است.

وی افزود: اگرچه وضعیت فعلی دریاچه نسبت به سال گذشته به‌صورت معناداری بهتر شده، اما حجم آب مورد نیاز برای رسیدن به تراز اکولوژیک حدود ۱۵ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب است و همچنان فاصله زیادی با شرایط مطلوب وجود دارد. پروژه‌های سازه‌ای مرتبط با احیای دریاچه ارومیه عمدتاً توسط وزارت نیرو انجام شده، اما مهم‌ترین اقدام برای احیای واقعی این دریاچه، کاهش ۴۰ درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی است که هنوز به‌طور کامل محقق نشده است.

بزرگ‌زاده خاطرنشان کرد: اگر بهبود نسبی فعلی باعث شود اقدامات اساسی در حوزه کاهش مصرف آب کشاورزی و اجرای طرح‌های معیشت جایگزین برای کشاورزان انجام نشود، هدف اصلی احیای دریاچه ارومیه محقق نخواهد شد.

قیمت تمام شده آب چقدر است؟

وی درباره قیمت تمام‌شده آب نیز گفت: مبالغی که در قبوض آب دریافت می‌شود، به هیچ‌وجه معادل قیمت واقعی یا هزینه تمام‌شده آب نیست و ارزش آب اساساً قابل مقایسه با ارقام مالی فعلی نیست. ارزش آب به اندازه ارزش زندگی، تمدن، رفاه و کرامت انسانی است، اما در محاسبات فعلی تنها هزینه‌های حسابداری قدیمی لحاظ می‌شود و بسیاری از زیرساخت‌های آبی با قیمت‌های دهه‌های گذشته محاسبه می‌شوند.

بزرگ‌زاده با اشاره به یارانه‌های گسترده آب و برق در بخش کشاورزی اظهار کرد: قیمت آب زیرزمینی و انرژی مصرفی برای برداشت آب به‌هیچ‌وجه واقعی نیست و همین مسئله موجب ارسال سیگنال غلط به مصرف‌کنندگان و افزایش برداشت‌های بی‌رویه شده است. وزارت نیرو همواره تلاش کرده در تدوین برنامه هفتم توسعه و لوایح بودجه، قیمت‌ها را به واقعیت نزدیک‌تر کند، اما در فرآیند تصمیم‌گیری نهایی موفق نشده است. در بخش شرب، مشترکان زیر الگوی مصرف هزینه بسیار اندکی پرداخت می‌کنند، اما با افزایش مصرف، تعرفه‌ها به‌صورت پلکانی افزایش می‌یابد و برای مشترکان بسیار پرمصرف، قیمت‌ها به نرخ واقعی نزدیک‌تر می‌شود. بنابراین مطلقا قیمت آب در کشور واقعی نیست و متاسفانه آب زیرزمینی بسیار ارزان است.
وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، با اشاره به پایداری صنعت آب در دوران جنگ تحمیلی سوم اظهار کرد: بخش آب کشور نیز همپای تمامی مردم ایران در برابر فشارها مقاومت کرد. در این دوران، قریب به ۴۰۰ نقطه از شبکه و سامانه‌های تأمین، انتقال و توزیع آب ما دچار آسیب شد. از آنجا که تأمین فشار آب در شبکه نیازمند انرژی است، هر کجا که زیرساخت‌های برق آسیب دید، بخش آب نیز متأثر شد.

وی افزود: در این مدت بیش از ۴۹ هزار مشترک ما آسیب دیدند و در بخش آب حدود ۱.۵ میلیون نفر و در بخش فاضلاب حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار میلیون نفر تحت تأثیر قرار گرفتند. با این حال، همکاران حرفه‌ای من در کوتاه‌ترین زمان ممکن این مشکلات را رفع کردند و معتقدم صنعت آب از این آزمون دشوار سربلند خارج شد.

بزرگ‌زاده با ادای احترام به مقام  شهدا گفت: بخش آب کشور ۶ شهید عزیز را در دوران دفاع تقدیم کرد که مایه افتخار ما هستند.

پساجنگ؛ پنجره‌ای رو به توسعه جهشی

سخنگوی صنعت آب از دوران پساجنگ به عنوان یک فرصت استثنایی یاد کرد و افزود: تجربه جهانی نشان می‌دهد که پس از جنگ‌های بزرگ، یک اجماع و اراده ملی در ملت‌ها شکل می‌گیرد. این دوران که من از آن به عنوان بزنگاه یاد می‌کنم، فرصتی محدود است که اگر به‌درستی از آن استفاده شود، می‌تواند منجر به یک جهش بزرگ در امر توسعه شود؛ همان‌گونه که برخی کشورهای اروپایی و آسیایی پس از جنگ جهانی دوم، فارغ از اینکه برنده یا بازنده بودند، با تکیه بر عزم ملی به پیشرفت‌های شگرفی دست یافتند.

وی هشدار داد: مبادا که با کاهلی، این فرصت بی‌نظیر را از کشور دریغ کنیم. پساجنگ وقت کناره‌گیری نیست؛ وقت طرح‌های ابتکاری و فرصت‌شناسی دقیق است. ما باید متوجه باشیم که این فرصت ممکن است بسیار کوتاه باشد.

بزرگ‌زاده با تاکید بر لزوم چرخش نخبگانی در دوران جدید گفت: پساجنگ فرصتی است که نخبگان پیشین باید فضا را برای ورود نخبگان جدید و ایده‌های نو باز کنند. با روش‌های قدیمی نمی‌توان به اهداف بلند رسید؛ باید کمی جمع‌تر بنشینیم تا جا برای نیروهای جوان و مستعد باز شود تا ققنوس توسعه کشور، قوی‌تر و زیباتر از گذشته به پرواز درآید. تمدن ایرانی شایسته آن است که از این فرصت تاریخی برای پیشرفت بهره ببرد.

اصلاح نظام تصمیم‌گیری از طریق گفتمان ملی

وی راهکار بهبود فرآیندهای کشور را در ایجاد گفتمان دانست و تصریح کرد: سالم‌ترین و محترمانه‌ترین روش برای ساماندهی و اصلاح سامانه‌های تصمیم‌سازی، راه‌اندازی گفتمان ملی است. ما باید در حوزه‌ی اقتصاد سیاسی که محل تلاقی سیاست با منابع طبیعی و منافع ملی است، به سامانی پایدار برسیم.

بزرگ‌زاده خاطرنشان کرد: باید بپذیریم که تمام حقیقت نزد یک نفر نیست. باید گفتگو کنیم، بنویسیم و مصاحبه کنیم تا به بهترین الگوی پیشرفت دست یابیم. من متواضعانه از همه صاحب‌نظران در حوزه‌های آب، توسعه، محیط‌زیست، اقتصاد و علوم اجتماعی درخواست می‌کنم به حلقه ملی کارشناسان کمک کنند تا در این بزنگاه پساجنگ، افق‌های روشن‌تری را برای ۵ و ۱۰ سال آینده ایران ترسیم کنیم.