هر ایرانی چه میزان آب پنهان مصرف می‌کند؟

آب یکی از منابع ارزشمند و حیاتی در زندگی روزمره افراد بوده و تصور نبود و یا حتی کاهش این ماده حیاتی هم بسیار دشوار است. همه افراد از آب به اشکال مختلفی استفاده می‌کنند. در نوشیدن، پخت و پز و شست‌وشو معمولاً آب زیادی مصرف می‌شود، اما باید بدانیم که، در تولید غذا، کاغذ، لباس و تقریباً هر محصول دیگری از آب استفاده می‌شود. اما آب‌های آشکار و روان، گاهی باعث فراموشی بخش مهمی از آب می‌شوند که به عنوان آب پنهان یا مجازی مطرح است. این آب برای رشد، تولید و حمل و نقل محصولاتی است که از آنها استفاده می‌کنیم.

آب پنهان یا آب مجازی، آبی است که در مراحل مختلف تهیه، تولید و ارائه یک محصول (غذا، کالا، انرژی یا خدمات) به صورت مستقیم یا غیرمستقیم استفاده می‌شود. این اصطلاح را پرفسور تونی آلن در سال ۱۹۹۳ معرفی کرد و بررسی‌های انجام شده وی دراین‌باره بسیار مؤثر بوده است. تا آنجا که این موضوع، در سال ۲۰۰۸ برنده جایزه روز جهانی آب شد.

مصرف آب علاوه بر بعد ظاهری، یک بعد پنهانی هم دارد که هرچند میزان آن قابل توجه است اما کم‌تر مورد توجه قرار می‌گیرد. تحقیقات آماری در بسیاری از کشورها نشان می‌دهد که میانگین مصرف روزانه آب برای هر نفر حدود ۳۰۰ لیتر و مصرف نهان آب برای هر نفر حدود ۶۰۰۰ لیتر است که بیش‌ترین حجم مصرفی از این ۶۰۰۰ لیتر در حمام استفاده می‌شود.

هر فرد علاوه‌بر نوشیدن آب، مصرف‌های نهانی نیز دارد؛ به طور مثال در یک استحمام هشت دقیقه‌ای از ۶۲ لیتر آب داغ استفاده می‌شود که در مقایسه، در یک استحمام متوسط میزان آب مورد استفاده تقریبا ۸۰ لیتر است که همین موضوع اهمیت مدیریت مصرف در بخش‌های مختلف را نشان می‌دهد. علاوه‌ بر این، ماشین لباسشویی در هر بار شست‌وشو معادل ۳۰ بطری یک و نیم لیتری آب مصرف می‌کند، به همین دلیل لازم است به منظور کاهش مصرف آب از حداکثر ظرفیت استفاده شود.

از سوی دیگر، در تولید بسیاری از مواد غذایی همچون هندوانه آب زیادی مصرف می‌شود و این در شرایطی است که بر اساس آمار هزاران تن هندوانه از ایران صادر می‌شود. تحقیقات ثابت کرده هر کیلوگرم هندوانه ۴۰۰ لیتر آب مجازی در خود دارد. علاوه‌ بر این، هر کیلوگرم برنج ۳۰۰۰ لیتر آب مجازی دارد؛ یعنی یک بشقاب متوسط برنج ۷۵۰ لیتر آب دارد. هر کیلوگرم ذرت ۹۰۰ لیتر، هر کیلوگرم گندم ۱۳۵۰ لیتر، یک لیتر شیر ۱۰۰۰ لیتر و هر کیلوگرم گوشت قرمز معادل ۱۶۰۰۰ لیتر آب مجازی دارد.

هم‌چنین از هر برگ ۱۰ لیتری کاغذ تا یک بشقاب ۱۷۵۰ لیتری قرمه‌سبزی، از یک لپ‌تاپ ۶۰۰۰ لیتری تا یک بستنی ۳۰۰ لیتری را باید بهینه و صرفه‌جویانه مصرف کنیم. برای تولید یک پرس برنج ۶۸۰ لیتر آب معادل ۴۵۰ بطری آب‌معدنی مصرف می‌شود، علاوه بر این برای تولید هر نان سنگک معادل ۲۰۰ لیتر آب و برای تولید یک کاغذ A۴ بالغ بر ۱۰ لیتر آب به میزان شش بطری آب معدنی مصرف می‌شود.

درحالی که میزان مصرف آب در ایران حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد فراتر از میانگین جهانی است، بر اساس اعلام بانک جهانی، سرانه مصرف آب خانگی برای کشورهای بیابانی مانند ایران باید ۷۰ لیتر در شبانه‌روز باشد، اما اکنون این میزان ۱۵۵ لیتر است. در این راستا یک دقیقه کم کردن زمان استحمام، معادل ۶۰۰ لیتر صرفه‌جویی در هر ماه را در بر دارد و باید به این مساله توجه کرد که بین ۸۰ تا ۹۰ درصد آب مصرفی کشور برای تولید محصولات کشاورزی مصرف می‌شود که ۳۰ درصد از این محصولات در مراحل مختلف تولید تا مصرف هدر می‌رود.

حدود ۶۵ درصد از آب مصرفی در تولید مواد غذایی استفاده می‌شود. بخش بسیار زیادی از آب‌های پنهان که حدود ۷۰ درصد است از کشوری به کشور دیگر با ورود محصولات مختلف منتقل می‌شود.

برای مثال، در تولید یک کیلو گوشت گاو به آب فراوانی نیاز است. برای رشد علف، تغذیه و آب آشامیدنی برای حیوان در طول زندگی و همچنین پردازش و بسته‌بندی گوشت، به آب فراوانی نیاز است.

البته مقدار آب پنهان که سازمان‌های مختلف برای تولید محصولات معرفی می‌کنند، اندکی متفاوت است، اما همه این ارقام نشان‌دهنده این مطلب است که تا مقدار آب زیادی برای تولید یک محصول نیاز است.

به عنوان مثال، محققان عنوان کردند: برای تولید یک کیلوگرم گندم ۱۳۰۰ لیتر آب مصرف شده است و زمانی که این محصول به کشوری صادر می‌شود، به همراه آن، آب هم صادر می‌شود یا در تولید یک قاشق برنج (۲۸۰ گرم) در حدود ۹۵ لیتر، یک تخم‌مرغ (۲۳۰ گرم) ۱۲۵۰ لیتر، یک همبرگر در حدود ۲۴۰۰ لیتر آب و همچنین یک فنجان قهوه، حدود ۱۴۰ لیتر آب مجازی استفاده شده است. آب مجازی نشان می‌دهد که همه آب مصرف شده در محصول نهایی دیده نمی‌شود و فقط اندکی از آن در محصول نهایی یافت می‌شود.

آب مجازی چه اهمیتی دارد؟

نگرانی‌ها و مسائل مربوط به کاهش آب، منجر به توسعه مفاهیم جدید شده که یکی از این مفاهیم، همان آب مجازی است. در مناطق نیمه‌خشک و خشک، دانستن ارزش آب مجازی از یک محصول یا خدمات مفید است و می‌تواند باعث شود که بهترین استفاده از آب را داشته باشند. اگرچه آب فراوانی در زمین وجود دارد، اما تمام این آب برای انسان و دیگر اهداف او قابل استفاده نیست و آب شیرین اکنون بزرگترین مشکل کشورهای جهان است.

از مهمترین موارد مؤثر در میزان آب مصرفی کالاها، شرایط اقلیمی و فرهنگی، مکان تولید، مدیریت و برنامه‌ریزی است که در مناطق مختلف جهان متفاوت است.از آنجایی که سفره‌های آب زیرزمینی دیگر آب کافی ندارند، باید از کشت محصولات پرآب در بخش کشاورزی خودداری شود. همچنین، تولید محصولاتی نظیر فولاد در مناطقی باشد که منابع آبی آن منطقه برای تولید کافی باشد.

اما چرا باید مقدار آب مصرف شده در تولید محصولات مختلف را بدانیم؟بسیاری از جوامع در سراسر جهان با مشکل کمبود آب، بهداشت و راه دسترسی مواجه هستند. غذا نیز از مهمترین منابع مصرف آب مجازی است. شناخت و مدیریت صحیح مصرف آب مجازی اهمیت کلیدی برای مدیریت پایدار آب دارد. دانستن مقدار مصرف آب مجازی به سیاست گذاران کمک می‌کند تا ارتباط بین تولید و مصرف را تشخیص دهند و بتوانند از این طریق در مصرف آب صرفه‌جویی کنند.

مدیریت در مصرف آب مجازی

کشورها می‌توانند برای کاهش مصرف آب مجازی، محصولاتی که آب زیادی در فرایند تشکیل آنها استفاده می‌شود را تولید نکنند و از دیگر کشورها وارد کنند تا به نوعی در مصرف آب صرفه‌جویی شود. در واقع به منظور کاهش فشار بر منابع آبی، به طور غیر مستقیم آب را وارد و از این طریق بحران کم‌آبی را مدیریت کنند.

برای مقابله با این مشکل برخی کشورها، تمام غلات مورد نیاز را از دیگر کشورها وارد می‌کنند. البته باید بدانیم که نوع تجارت جهانی آب مجازی منجر به وابستگی به کشورهای دیگر خواهد شد. طرفداران آب مجازی معتقدند که مدیریت تقاضا در مقایسه با مدیریت عرضه نشان می‌دهد که باید به مدیریت عرضه توجه کافی شود. مدیریت تقاضای مصرف‌کننده از طریق آموزش، اطلاع‌رسانی و برچسب زدن می‌تواند انجام شود. زیرا مصرف‌کنندگان و مسئولان باید رابطه بین تولید و مصرف را بدانند.

توجه به میزان آب مصرفی مواد غذایی مختلف در برخی از موارد به نفع اوضاع اقتصادی خانوار است، صرفه‌جویی در مصرف مواد غذایی و کالاها نیز به نوعی مصداق صرفه‌جویی در مصرف آب است چرا که از هدر رفتن آب استفاده شده جهت تولید این اقلام و لزوم استفاده حجم بیشتری از آب برای تولید بیشتر جلوگیری می‌شود.

هرچند شرایط اقلیمی و فرهنگی، مکان تولید، مدیریت و برنامه‌ریزی در میزان و حجم آب مجازی هر کالا مؤثر است و قطعاً مقدار آن در مورد یک کالا در مناطق مختلف جهان متفاوت است، ولی نگاهی به متوسط جهانی برخی از اقلام می‌تواند افق دید ما را گسترش دهد.

امروزه اهمیت و جایگاه آب در بحث توسعه پایدار، بر کسی پوشیده نیست. در مناطق خشک و نیمه خشک جهان که کشور ما هم در شمار آن مناطق قرار دارد، مدیریت صحیح و بهینه آب (به ویژه آب کشاورزی که بیش از ۹۰ درصدآب قابل استحصال کشور در این بخش مصرف می‌شود) اهمیتی مضاعف می‌یابد. در این راستا، مفاهیم متعددی ارایه شده و هر یک برآنند تا از منظری متفاوت میان تولید و مصرف آب رابطه‌ای برقرار کنند که یکی از این مفاهیم “آب مجازی” است.

با توجه به بحران شدید کمبود آب در سطح جهان به ویژه در سال‌های اخیر، مفهوم آب مجازی در بسیاری از کشورها برای برنامه ریزی و سیاست‌گذاری‌های کلان اقتصادی و کشاورزی از اهمیت زیادی برخوردار شده است و چون امکان تجارت آب به لحاظ حجم و قیمت آن وجود ندارد، کشورهای کم آب و پرجمعیت جهان، سرانجام مجبور شده‌اند که در بحث صادرات و واردات کالاها با در نظر گرفتن میزان آب مجازی مصرفی آنها، تمهیدات مناسبی به کار گیرند و خود را از تولید محصولات آب دوست که منجر به فشار بر منابع آبی کشور می‌شود، آزاد و رها سازند.

به گفته کارشناسان‌ در یک تعریف کمّی دقیق‌تر از آب مجازی عمدتاً دو رویکرد متفاوت پیشنهاد و به کار گرفته شده است: در رویکرد اول، محتوای آب مجازی به صورت حجم آبی که در واقعیت برای تولید محصول مورد استفاده قرار می‌گیرد، تعریف می‌شود؛ مشکلی که در این رویکرد وجود دارد، وابستگی حجم آب مصرفی به شرایط تولید از قبیل زمان و مکان تولید و راندمان مصرف آب است. به عنوان مثال مقدار آب مورد نیاز برای تولید یک کیلوگرم دانه در یک کشور خشک، دو یا سه برابر بیشتر از مقدار آب مورد نیاز برای تولید همان مقدار دانه در یک کشور مرطوب است.

در رویکرد دوم از دیدگاه مصرف کننده به جای تولید کننده استفاده شده و محتوای آب مجازی یک محصول به صورت زیر تعریف می‌شود: مقدار آبی که برای تولید محصول در محلی که محصول مورد نیاز است، لازم باشد. ” این تعریف به طور ویژه با این سوال مرتبط است که: “اگر به جای تولید یک محصول در کشور، آن را از خارج از کشور وارد کنیم، چه مقدار در مصرف آب صرفه جویی خواهد شد؟

در این رویکرد، یک مشکل مطرح می‌شود و آن زمانی است که به علت شرایط اقلیمی یک کشور، امکان تولید یک محصول در داخل کشور وجود نداشته باشد و تنها از خارج از کشور وارد شود؛ به عنوان مثال محتوای آب مجازی برنج در هلند، که در داخل کشور تولید نشده و تنها وارد می‌شود، چه مقدار است؟  بررسی و ارزیابی مقدار آب مجازی یک کالا یا محصول، کار آسانی نیست؛ چرا که فاکتورهای زیادی بر میزان آب مصرفی در فرآیند تولید یک محصول تأثیر می‌گذارند.

برای محاسبه مقدار آب مجازی محصولات (کشاورزی، صنعتی و غیره) لازم است کلیه منابع آبی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم (اعم از باران، آب سطحی یا آب زیرزمینی) در تولید محصول موثر بوده‌اند را در محاسبات مورد توجه قرار داد. به طور کلی متوسط میزان آب مجازی یک محصول می تواند به‌ صورت نسبتی از متوسط نیاز آبی به متوسط عملکرد آن محصول (مقدار محصول تولید شده) محاسبه شود.

کارشناسان همچنین براین باورند که آب مجازی و بهره وری آب نسبت به هم رابطه معکوس دارند. طبق تعریف، بهره وری آب عبارتست از مقدار محصول تولید شده از واحد حجم آب و واحد آن معمولا کیلوگرم بر متر مکعب تعریف می شود، در حالی که آب مجازی، مقدار آب مصرف شده برای تولید مقدار معینی محصول را مورد توجه قرار می‌دهد و واحد آن لیتر بر کیلوگرم (یا مترمکعب بر کیلوگرم) است. به عبارت دیگر در بهره وری تاکید بر مقدار تولید از آب و در آب مجازی برعکس، تاکید بر مقدار آب (مصرف شده) در تولید محصول است. بنابراین با افزایش بهره‌وری آب، مقدار آب مجازی در محصول یا کالای مورد نظر کاهش خواهد یافت و برعکس. با توجه به ارتباط آب مجازی و بهره وری آب، افزایش بهره وری آب در کشاورزی، می‌تواند به عنوان ابزاری کارآمد درصرفه جویی آب مجازی باشد.