مصرف انرژی در ایران چند برابر میانگین جهانی

بنزیـن کـه بـه‌عنـوان سـوخت خودروهـای سـواری اسـتفاده می‌شود، بـه‌دلیـل آنکـه با نوع مصرف خودروهـای بـا کیفیـت روز جهـان فاصلـه دارنـد، همچنیـن بـه‌دلیـل پایین‌بـودن قیمـت، جـزو پرمصرف‌ترین حامل‌هـای انـرژی کشـور اسـت. از سـوی دیگـر، تفـاوت فاحـش قیمـت ایـن حامـل انـرژی بـا کشـورهای همسـایه کـه در مـواردی تـا ۸۰ درصـد نیـز بـرآورد می‌شـود، سبب شـده قاچـاق بـا هر هزینـه‌ای، بـرای برخی افـراد جـذاب و اقتصـادی باشـد.

بـه‌دلیـل پرداخـت یارانـه بـالا از سوی دولـت بـرای حامل‌های انـرژی در ایـران و پرداخـت نکردن قیمت واقعـی این حامل‌ها توسـط مصرف‌کننـدگان، هیـچ‌کـدام از بخش‌هـا به‌دنبـال بهینه‌سـازی نیستند. اکنون سـالانه چند ده میلیـارد دلار یارانـه سـوخت در کشـور پرداخـت می‌شـود و ایـن در شـرایطی اسـت کـه امسال پیش‌بینی شده بود درآمد نفتی ایران به ۴۳ میلیارد دلار برسد. این درآمد با صادرات روزانه ۱.۸ میلیون بشکه‌ای و قیمت متوسط ۶۸ یورویی است. ایـن اعـداد نشـان می‌دهـد ایـران حـدود دو برابـر درآمدهـای نفتـی خـود را صـرف پرداخـت یارانـه انـرژی کـرده اسـت. در این میان چاره ای نبوده جز این که دولت یا پالایشـگاه‌های جدیـد بـرای تأمیـن نیـاز داخلـی بسـازد، یـا بهینه‌سازی مصـرف را در دسـتور کار قـرار دهـد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد اکنون برای ساخت یک پالایشگاه باید حدود ۱۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری شود، در حالی که با ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری می‌توانیم نسبت به بهینه‌سازی مصرف همان حجم فرآورده نفتی اقدام کنیم. هزینه سـاخت پالایشـگاه‌ها بستگی به کیفیت محصولات دارد، یعنـی هـرچـه پیچیدگـی یـک پالایشـگاه بالاتـر باشـد، هزینـه سـاخت آن هـم بالاتـر اسـت.

هزینـه احـداث پالایشـگاه‌های جدیـد نفـت خـام و میعانـات گازی در ایـران گاهـی به سه برابـر میانگین جهانـی می‌رسـد، بنابرایـن منطقـی اسـت بـا اجـرای طرح‌های بهینه‌سازی در کنـار ایجـاد تنـوع در سـبد سـوخت کشـور از جملـه توسـعه سـی‌ان‌جی، مصـرف بنزیـن را کاهـش داد و از محـل ایـن صرفه‌جویـی، طرح‌های توسـعه‌ای ایـن صنعـت از جملـه کمـک بـه افزایـش ظرفیـت پالایشـی کشـور را اجـرا کـرد.

براساس گزارش شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، تنها در پنجم مهرماه امسال، مصرف بنزین از ۱۴۷ میلیون لیتر در یک روز فراتر رفته است و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که تا سال ۱۴۰۷ این رقم ممکن است به ۱۷۰ میلیون لیتر در روز برسد. البته که این اعداد تخمینی هستند و صحت و سقم آنها به مدل‌های اقتصادی، نرخ رشد جمعیت، رشد ناوگان، قیمت نفت و… بستگی دارد.

میانگین مصرف روزانه بنزین در ماه‌های تیر، مرداد و شهریور امسال در یک منحنی صعودی به ترتیب ۱۲۳.۵، ۱۳۷.۷ و ۱۴۱.۷ میلیون لیتر بوده است. همچنین این رقم در مهرماه امسال به ۱۳۳.۷ میلیون لیتر در روز رسیده است. سرانه مصرف بنزین در ایران هم‌اکنون چهار لیتر در روز است که بالاتر از متوسط جهانی (سه لیتر در روز) است و طبق اعلام شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، اگر روند کنونی رشد مصرف بنزین ادامه یابد، ناترازی بنزین تا سال ۱۴۰۷ بیش از ۱۶ میلیارد دلار در سال ارزبری خواهد داشت.

سرانه مصرف نهایی انرژی در ایران حدود ۲.۵ تن معادل نفت خام به ازای هر نفر است؛ رقمی که نزدیک به ژاپن و بالاتر از میانگین جهانی (۱.۳ تن معادل نفت خام) قرار دارد. در بخش خانگی نیز مصرف انرژی سهم قابل توجهی دارد و حدود یک‌سوم مصرف کل کشور را شامل می‌شود. سرانه مصرف انرژی در بخش خانگی در ایران حدود ۰.۸ تن معادل نفت خام است که نسبت به میانگین جهانی که ۰۳۷ است، بالاتر است.

طبق آمارها مصرف روزانه بنزین و گازوئیل در ایران به ازای هر نفر حدود دو برابر میانگین جهانی بوده است. از سـویی، رشـد مصـرف بنزیـن در ۳۰ سـال گذشـته در ایـران حـدود ۲۶۵ درصـد بـوده اسـت، در حالی که کشـورهای ترکیـه، آلمـان و فرانسـه در ۳۰ سـال گذشـته رشـد منفـی در مصرف بنزین را تجربه و مصرف بنزین خود را کنترل کرده‌انـد کـه در اروپـا ایـن موضوع سـبب بسته شدن بعضـی از واحدهای پالایشـگاهی شـده و بعضی دیگر از پالایشـگاه‌ها نیـز تغییـر فرآینـد داده و تبدیـل بـه پالایشـگاه‌های زیسـتی شـده‌اند.

به اعتقاد کارشناسان اگـر شـرایط مصرف بـالای خودروهای داخلی اصلاح شـود و ناوگان حمل‌ونقل شهری و مترو توسعه یابد، نیازی به واردات بنزیـن نخواهـد بـود، امـا اگـر قرار باشـد بـا همین رویه پیـش برویـم، احتمـال واردات بنزیـن بـرای سـال‌های آینـده دور از ذهـن نیسـت. در حـوزه مصـرف گازوئیـل نیـز فرسـودگی شـدید نـاوگان سبب شـده اسـت گازوئیـل بـا بازدهـی بسـیار پایینـی در نـاوگان سـنگین کشـور مصـرف شود و ایـن ناوگان فرسـوده نیازمنـد نوسـازی اسـت بنابراین بـا توجـه بـه ریشـه‌یابی مشـکل مصـرف سـوخت، بـه نظـر می‌رسـد راهـکار اصلـی بـرای جلوگیـری از بحـران بنزیـن، افزایـش کیفیـت خودروهـای بنزینـی توسـط خودروسـازان و نوسـازی نـاوگان حمـل سـنگین کشـور باشـد.

طبق بررسی آمار سالهای اخیر، در مجمـوع مصـرف غیربهینـه گاز و بنزیـن سبب شـده اسـت سـالانه بیش از ۳۰ میلیارد دلار عدم‌النفع در کشـور عـارض شـود. نکتـه جالب توجه اینکه طبـق برآوردها بهینه‌سـازی مصـرف سـوخت می‌توانـد درآمـدی معـادل صـادرات نفـت بـرای ایـران ایجـاد کنـد.

براساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، ایران در سال ۲۰۲۲ در شاخص مصرف انرژی در جایگاه آخر دنیا قرار داشت. کشور ایران با اینکه دومین منابع نفت و گاز دنیا را در اختیار دارد، اما به‌دلیل مصرف زیاد انرژی همچنان دچار ناترازی است.

موضوع نگران‌کننده‌تر این است که میانگین مصرف انرژی در جهان کاهشی است اما در کشور ما روبه بالا قرار دارد. وضع نگران‌کننده در مصرف انرژی نیازمند تدابیر جدی است، به‌گونه‌ای که به اعتقاد کارشناسان، باید پارادایم خود را تغییر دهیم و از رویکرد تأمین انرژی به سمت مدیریت مصرف انرژی حرکت کنیم. طی فصل سرد سال مصرف گاز ما به روزانه ۷۰۰ میلیون مترمکعب می‌رسد که در مقایسه با دیگر کشورها از این نظر شرایط مناسبی نداریم، روسیه از جمله کشورهایی است که در این زمینه به بهره‌وری مناسب رسیده و روزانه به کل اروپا ۳۵۰ میلیون مترمکعب گاز صادر می‌کند.

نگاه دولت به این موضوع این است که اگر اقدام‌های هدفمندی در حوزه بهره‌وری انجام شود، ظرفیت خوبی برای خلق ثروت ایجاد خواهد شد و انرژی در ایران تقریباً رایگان است و باید برای بهره‌وری مناسب چاره‌ای اندیشیده شود.

دولت چه کرد؟

طی سالهای گذشته برنامه‌های دولت در حوزه مدیریت مصرف انرژی و به‌ویژه سوخت در دو حوزه کلان پیگیری شد، حوزه نخست افزایش ظرفیت‌های تولیدی با سرمایه‌گذاری متعدد در این عرصه و حوزه دوم مدیریت مصرف و بهینه‌سازی سوخت است.

دولت‌ها در برخورد و جلوگیری از قاچاق برنامه‌ریزی‌های گسترده انجام دادند و تنها در شش ماه ابتدایی سال ۱۴۰۲ معادل ۷۲ درصد افزایش کشف سوخت قاچاق را شاهد بودیم. برای بهینه‌سازی هم اقدام‌های متعددی انجام شده که حرکت به سوی ناوگان حمل‌ونقل برقی یکی از مهم‌ترین این اقدام‌هاست و نمونه آن فعال شدن ایستگاه‌های شارژ برقی در کلان‌شهرها و تحویل دستگاه اتوبوس برقی تولید داخل یا تحویل تاکسی به شهرداری تهران بوده است.

این اقدام‌ها همسو با کمک به کاهش آلودگی هوا و نیز مدیریت مصرف سوخت بوده است و دولت با طرح‌های متعددی در زمینه مدیریت و افزایش تولید انرژی و سوخت گام برداشت.

هـرچنـد الگـو و فرهنـگ مصـرف سـوخت از سوی مـردم نیـز در بالا بودن مصـرف در کشـور تأثیرگـذار اسـت، امـا گـره اصلـی مصـرف افسارگسـیخته تنها بـا اجـرای پروژه‌های بهینه‌سـازی مصـرف سـوخت بـاز می‌شود که اجرای آن برعهده دولت‌ها است. طی سالهای اخیر تـراز گاز کشـور منفی شـده و تقاضا از عرضه بیشـتر شـده اسـت. با توجه به مقدار مصرف بنزین و تولیـد آن در پالایشـگاه‌ها، ایـن موضـوع بـه بنزیـن و گازوئیـل نیز سـرایت می‌کند.

به ایـن ترتیـب، برنامه‌ریـزی و هدف‌گـذاری بـرای صرفه‌جویـی بـه مقـدار ۲۰ میلیـون مترمکعـب در بخـش مصـارف خانگـی و تجـاری، بـا در نظـر گرفتـن هزینه‌هـای مرتبـط بـا آن نه‌تنهـا منطقـی کـه سـودآور بـه نظـر می‌رسـد. حجم سـرمایه‌گذاری پروژه‌هـای بهینه‌سـازی بسـیار کمتـر از هزینه‌هـای مربـوط بـه توسـعه میدان‌های گازی اسـت. برآوردهـا نشـان می‌دهـد بـه ازای هـر متـرمکعـب گاز، هزینـه افزایـش تولیـد گاز از طریـق توسـعه میدان‌های گازی سـه برابـر بهینه‌سـازی مصـرف همـان مقـدار گاز اسـت.